Çölyak hastalığına dair bilinmesi gereken tüm gerçekler

Haber Merkezi Çölyak hastalığı, halk ortasında daha çok "gluten alerjisi" yahut "gluten hassasiyeti" üzere tabirlerle anılsa da, bu isimler hastalığın tam olarak tarifini yapmaz. Gerçekten de çölyak, bir alerji değil, bir otoimmün hastalıktır. Ayrıca, bu hastalık glutene karşı bir hassaslık değil, bağışıklık sisteminin kazara bedene ziyan vermesi ile ortaya çıkar.

ÇÖLYAK İSMİ NEREDEN GELİYOR
"Çölyak" sözü, Yunanca kökenli bir sözcük olan *"koiliakos"*tan türetilmiştir ve "karınla ilgili" ya da "karın ağrısı çeken" manasına gelir. Bu terim, hastalığın en besbelli belirtilerinden biri olan karın ağrılarına atıfta bulunarak bu formda isimlendirilmiştir. Çölyak hastalığı, tarihi olarak, eski vakitlerde bile bilinmesine karşın, çağdaş tıbbın gelişmesiyle birlikte daha uygun anlaşılmaya başlanmıştır. Günümüzde çölyak hastalığının belirti ve tedavi usulleri, halk ortasında giderek daha fazla tanınan ve hakikat halde bilinen bir sıhhat sorunu haline gelmiştir.

TANIMI
Çölyak hastalığı (ya da Gluten Enteropatisi), bağırsaklardaki sindirimi sağlayan villus (tüysü oluşumlar) denilen yapıların bozulmasına sebep olan ve münasebetiyle da yiyeceklerdeki besinin emilmesini engelleyen ve ince bağırsakta hasarlar oluşturan bir sindirim sistemi hastalığıdır. Bu hasara buğday, arpa, çavdar, yulaf üzere tahılların içerisinde bulunan guluten isimli bir protein neden olmaktadır.

GLUTEN NEDİR VE VAZİFELERİ NELERDİR
Gluten, hamurun kabarmasını sağlar, besinlerin raf ömrünü uzatır. Elde edilen besin mamulünün kalitesini arttırır ve bu nedenle glutensiz unlarla yapılan eserler çabuk bayatlamakta hal verilirken zorlanılmakta ve kabarması gereken birçok unlu mamulde istenen kabarma sağlanamamaktadır. Bu badireler çölyak hastalarının ömür standartlarını düşürmektedir.

HANGİ YAŞLARDA GÖRÜLÜR
Çölyak hastalığı genetik bir hastalıktır. Ailevi kalıtım kelam mevzusudur. Hastalık ömrünün her hangi bir kısmında ortaya çıkabilmektedir. Çölyak hastalığının literatürde; çocukluk, ergenlik, orta yaş ve yaşlılıkta ortaya çıktığı görülmüştür. Çölyak hastalığı, bedende immunolojik yanıtı tetikleyen çevresel (gluten tüketimi) ve genetik faktörlerin birlikte rol oynaması sonucunda ortaya çıkar. Çölyak hastalığın oluşması için hem genetik yatkınlık hem de çevresel faktör olan glutenli besinler tüketmekle kendini gösterir.



ÇEVRESEL FAKTÖRLER

  • Anne sütünün verilmemesi
  • Kullanılan mamanın türü
  • Günlük alınan gluten miktarı
  • Tahıl tipleri
  • Uzun müddetli antibiyotik kullanımı


Alınabilecek tedbirler:
  • Anne sütünün teşviki ve bebek dostu hastaneler
  • Toplumu beslenme konusunda bilinçlendirme çalışmaları
  • Tedaviye yönelik hizmetler


TANISI
Hastalık kimi bireylerde yıllarca hiç belirti vermez yahut çok hafif seyredebilir ve kişi çölyaklı bir hasta olduğunu uzun müddet fark etmeyebilir. Hastalık tipik belirtilerle başlayabileceği üzere çok hafif belirtilerle de seyredebilir. Çölyak hastalığı olan çocuklarda bilhassa karın ağrısı, karında şişlik, ishal, huzursuzluk, iştahsızlık, enfeksiyonlarda artış ve gelişme geriliği, kusma, kilo alamama ve uzunluk uzamasında yavaşlama üzere tipik belirtilerle ortaya çıkabilir. İleri yaşlarda hastalığın belirtileri daha geniş bir yelpazeye yayılır.

BELİRTİLERİ
  • Karın Bölgesinde öne hakikat şişkinlik
  • Yaşa nazaran kilo azlığı
  • Kas zayıflığı
  • Kansızlık
  • Dışkıda anormallik, büyük tuvalet gereksiniminin artması
  • İshal
  • Kusma
  • Bezginlik
  • Nedeni bilinmeyen karaciğer hastalıkları
  • Büyüme geriliği
  • Ağız içinde oluşan aftlar
  • İştahsızlık, gaz şikayetleri
  • Eklem ve kemik ağrıları
  • Sinirlilik
  • Ciltte kaşıntılı döküntüler


TEŞHİSİ
Çölyak hastalığı her yaşta teşhis edilebilmekle birlikte teşhisi sıkıntı olan hastalıklardan biridir. Çünkü belirtiler çoğunlukla bağlı bir diğer hastalığı da düşündürmektedir. Örneğin erken osteoporoz, kansızlık, teşhis edilmemiş laktoz alerjisi üzere hastalıklarla emsal belirtiler gösterdiğinden karıştırılabilir.

Çölyak hastalığının insan sıhhati üzerinde ehemmiyet taşıyan birçok değişimlere neden olmasından ötürü hakikat teşhisi değerlidir. Teşhis usullerinden kan testleri serolojik özel testler (AGA, EMA) ile ön teşhis konmakta lakin kesin teşhis ince bağırsak biyopsisi ile konmaktadır. Çölyak hastalığı ile ilintili hastalıklar şunlardır:

  • Tip1 DM
  • Otoimmüntiroid hastalığı
  • Otoimmün karaciğer hastalığı
  • IgA eksikliği
  • Down, Turner, Willians Sendromları.


TEDAVİ EDİLMEZSE
  • Malabsorbsiyon
  • Büyüme geriliği
  • Hipokrommikrositer anemi
  • Megoblastik anemi
  • Kalsiyum ve K vitamini eksikliği
  • Otoimmün hastalıkların prevelansında artış
  • Osteoporoz
  • Kısırlık, düşük
  • Depresyon
  • Lenfoma
  • Kalın ve ince bagırsak kanserleri üzere riskler taşır.


TEDAVİSİ
Çölyak hastalığının tek tedavisi ömür uzunluğu buğday, arpa, çavdar yulaf tahıllarında bulunan glutenden uzak sıkı bir diyettir.Çölyak hastaları, buğday, arpa, çavdar, yulaflı besinler tüketmedikleri üzere ayrıyeten marketlerde satılan hazır besinlerin içeriklerine dikkat etmelidirler. Kesinlikle gluten içermeyen besinler tüketmeliler. Doğal glutensizlerin dışında glutensiz olarak tanımlanan bir besin tam manası ile glutensiz değildir.

Öbür bir deyişle sıfır glutenli bir hayat olanaksızdır. WHO (World Health Organization-Dünya Sıhhat Örgütü) ve FAO (Food and Agriculture Organization- Amerikan Besin ve Tarım Örgütü) 1998’de kilogramında 200 mg dan daha az gluten içeren besinleri glutensiz besin olarak ilan etmiştir. Ancak 2007 yılında bu hudut 20 miligrama çekildi. Günümüzde de kilogramında 20 mg’dan daha fazla gluten içermeyen besinler glutensiz besin olarak kabul edilmektedir. Ülkemizdeki glutensiz eser bildirim uygulamalarda da 2007 yılında kabul edilen paha kullanılmaktadır.

TEDAVİ İÇİN BAŞVURULACAK MERKEZLER
- Üniversite Hastaneleri Endokrinoloji, Gastroentroloji ve Metabolizma anabilim kısımları.

ÇÖLYAK HASTALARI İÇİN EMNİYETLİ YİYECEKLER

  • Tüm sebzeler,
  • Tüm meyveler,
  • Tüm bakliyatlar,
  • Tüm katkısız katı ve sıvı yağlar,
  • Yumurta, bal, reçel, kolay toz şeker, zeytin,
  • Et, balık, tavuk, (Bu eserler katkılı olmadıkları üzere daha evvel unla kızartılmış bir yağda kızartılıp sürece tabi tutulmamalıdır.)
  • Una batırılmamış konserve çeşitleri,
  • Mısır, pirinç, patatesin hem kendileri hem de unları besin hazırlamada kullanılabilir.

Ayrıyeten kestane unu, nohut unu, soya unu, üzüm çekirdeği unu da kullanılabilir.

  • Evde çekilmiş inançlı baharatlar.


    TÜKETİLMEMESİ GEREKEN BESİNLER
    • Buğday, arpa, çavdar ve yulaf katkılı her türlü eser.
    (un, bulgur, bulgur pilavı, irmik, makarna, şehriye, kuskus, ekmek, kek, pasta, kurabiye, bisküvi, börek, çörek, gofret, simit, kraker, dondurma külahı, unlu tatlılar, gluten içeren hazır salça, ketçap, un ek edilen çorbalar, soslar, tarhana, yarma gibi).
  • Galeta ununa, una batırılarak kızartılmış tavuk balık üzere et eserleri.
  • Malt kullanılan içecekler, bira votka cin v.b.

  • Guten içeren hazır çorbalar, köfte, pane harçları üzere hazır çeşniler.
  • Sirke, çikolata, puding, sakız, ketçap, mayonez, dondurma üzere besinlerin kimilerinde gluten bulunabilmektedir.
    • Bunlar yenilmeden evvel kesinlikle eser hakkında bilgi edinilmelidir.
  • Tuzlu, soslu kuruyemişler, glutenle yapıştırıldığı için yasaktır.
    • Lakin bunların glutenle süreç görmemiş hali, gluten içermeyen kuruyemişler özgürdür.


    NELERE DİKKAT EDİLMELİ
    • Doğal besinlere ehemmiyet verilmeli.

  • (süt-et-balık-yumurta-sebze-kurubaklagil-pirinç-mısır-patates)
  • Okul ve dışarıda yemek yerken dikkatli seçimler yapılmalı.
  • Buğday unu karışık mısır unu, pirinç ununa dikkat edilmeli.
  • Etiketsiz besin tüketiminde çok dikkatli olunmalı.
  • İlaçlar, kozmetik eserleri, şampuan, kremler vb. gluten içerikleri istikametinden dikkatli kullanılmalı.
  • Pişirme ve hazırlık evresinde inançlı besinlerin glutenli besinlerle bulaş olmamasına dikkat edilmeli.


    GLUTENİN YERİNİ ALABİLECEK BESİNLER
    • Mısır
    • Nohut
    • Sorghum (darı)
    • Greçka (kara buğday)
    • Amaranth
    • Quinoa
    • Teff
    • Pirinç