İsrail’in ‘Yeni Orta Doğu’ Planı Tartışılıyor

"Yeni bir Orta Doğu", İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun daha evvel de lisana getirdiği bir söz.

İsrail'in istikrarını değiştirerek bölgenin farklı bir siyasi haritasını çizme gayesi de yeni değil.

Ancak İsrail'de kimi yorumcular, yaşanan gelişmeler ve Hamas'ın bundan bir yıl evvel 7 Ekim 2023'te düzenlediği taarruz sonrası artan askeri operasyonlar ve çatışmalar nedeniyle, bu planın gerçekleşmesi ihtimaline "eskiye nazaran çok daha yakın" olduklarını düşünüyor.

Tartışmalı İsrail haritaları

İsrailli yetkililerin memleketler arası konferanslarda kürsüye çıkarak gösterdikleri haritalarda Filistin devleti yahut topraklarına dair rastgele bir işaret bulunmuyor.

Netanyahu da, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Konseyi'nde yaptığı son konuşmada iki harita ile temsilcilerin karşısında çıktı.

İlk harita, İsrail ile barış mutabakatı imzalayan yahut münasebetlerini olağanlaştırma emeliyle müzakereler yürüten ülkeleri kapsayan yeşil alanları içeriyordu. Bu ülkeler Mısır, Sudan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan, Bahreyn ve Ürdün'dü.

İkincisi ise, Netanyahu'nun “lanetli” olarak nitelediği siyaha boyanmış alanları içeriyordu.

Bunlar ortasında İran ve bölgedeki müttefikleri Suriye, Irak, Yemen ve Lübnan da yer alıyordu.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, yaptığı bir konuşmada “ Dicle ve Fırat ortasındaki vatan topraklarımıza göz koyacaklar. Önünde poz verdikleri her haritayla bunu açık açık söylüyorlar” kelamlarıyla "İsrail'in nefret içeren emellerine" karşı ikazda bulundu.

İsrail'in 'yeni Orta Doğu' fikri neyi kapsıyor?

Carnegie Orta Doğu Merkezi'nin kıdemli araştırmacılarından Yezid Sayigh, bu cins emellerin Netanyahu'nun gündeminin baş sırasında olduğuna dair bir gösterge olduğunu düşünmüyor; bunun İsrail hükümetinin asıl gayesi olduğuna inanmadığını belirtiyor.

Sayigh, “Netanyahu'nun şu anda dayatmaya çalıştığı yeni Orta Doğu fikri, İsrail’in Filistin topraklarının geri kalanını sömürgeleştirmesini sağlamaya dönük" diye de ekliyor.

Batı Şeria'da yerleşim projelerini genişletme niyetini saklamayan İsrail, Arap dünyasının ve memleketler arası toplumun tenkitlerine karşın yerleşim sayısını artırma niyetini açıkça ilan etti.

Washington Yakın Doğu Siyasetleri Enstitüsü kıdemli araştırmacısı David Schenker, "İsrail’de sağcı hükümette iki devletli tahlile inanmayan birçok bakan bulunduğunu ve Oslo Mutabakatlarından bu yana bir Filistin devleti kurulması ihtimaline en uzak noktada olduğumuzu" söylüyor.

Daha evvel ABD'nin Yakın Doğu İşlerinden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı olarak görev yapan Schenker, "Öte yandan ABD'nin, Filistin topraklarını içermeyen bu İsrail haritalarını onaylayacağını düşünmüyorum. İsrail'in 'yeni Orta Doğu' fikri, İran'ın yarattığı tehditlerden arındırılmış bir bölgeyi kapsıyor" diye de ekliyor.

'İran tehdidinden' arınmış bir Orta Doğu

BBC'ye konuşan emekli İsrail istihbarat vazifelisi ve güvenlik uzmanı Miri Eisen, "İsrail yeni bir Orta Doğu dayatmak istemiyor fakat İran’daki molla rejiminin bölge tertibini tanımlamasına müsaade vermemekte kararlı" diye açıklıyor.

Sayigh ise, Netanyahu'nun sözlerinin "İran'ın nükleer programını sonlandırmak ve 7 Ekim'deki Hamas akınlarının kendisiyle ilgili yarattığı global utancı telafi ederek tarihteki pozisyonunu yenilemek" amacı taşıdığını söylüyor.

Hizbullah lideri Hasan Nasrallah'ın Beyrut'un güneyine yönelik İsrail'in kapsamlı hücum sonucunda öldürülmesi ise, savaşta jeopolitik bir dönüm noktası olarak görülüyor.

İran, kendi topraklarında Hamas'ın siyasi lideri İsmail Haniye'nin öldürülmesine misilleme olarak, uzun müddettir Batı'da korku yaratan çeşitli mühimmatı kullanarak İsrail'e balistik füze saldırısı düzenledi.

İsrail ise İran'ın saldırısına kendi seçeceği bir vakitte cevap vereceğini açıkladı.

Askeri tahlil kâfi değil

ABD, stratejik üstünlüğünü sağlamak ismine İsrail'e kıymetli takviye sunuyor ve tırmanan gerginlikler sonrası bölgedeki askeri varlığını ağırlaştırdı.

Ancak Washington, bu takviyesi için, resmi konuşmalarında tekrar tekrar lisana getirdiği birtakım kırmızı çizgilerin (İran’ın nükleer projesini gaye almak ve iki devletli çözüm) aşılmamasını koşul koşuyor.

Eisen, İsrail’in askeri hareketlerinin "İran’ın bölgedeki vekil güçlerine silah ve ideoloji ihraç etmesini engellemeye yönelik" olduğunu ve bu güçlerin "askeri kabiliyetlerini zayıflatmayı amaçladığını" belirtiyor.

David Schenker ise, İsrail'in İran’ın bölgedeki "vekil güçlerini" zayıflatma konusunda ilerleme kaydettiğini, lakin Arap devletlerinin dayanağı olmadan bölgede yeni bir nizam kuramayacağı" yorumunu yapıyor.

Schenker “Hamas, Filistin ve Arap devletlerinin eforları ile milletlerarası diplomasi olmadan, tıpkı halde Hizbullah da Lübnan topluluğunun da uğraşları olmadan kendini tekrar yapılandırabilir” diye de ekliyor.

Öte yandan Eisen, İsrail’in “İran tehdidi” algısını paylaşan müttefiklerle güvenlikle ilgili, ekonomik ve hatta teknolojik iştiraklerini güçlendirmeye çalıştığını belirtiyor.

Son yıllarda Washington, bölgedeki olağanlaşma projesine öncülük ederek ekonomik ve askeri teşviklerde bulundu, İsrail’in Araplara yönelik bir tehdit değil, bilakis İran’a karşı stratejik bir ortak olduğu fikrini de yaymaya çalıştı.

Geçtiğimiz dört yılda, Fas, BAE ve Bahreyn'in İsrail'le imzaladıkları İbrahim Mutabakatları ile bölge ilgilerindeki olağanlaşmanın suratı artmış olsa da, 7 Ekim atakları ve devamındaki İsrail- Gazze savaşıyla bu süreç sekteye uğradı.

Öte yandan İsrail, Suudi Arabistan ile ilgileri olağanlaştırmayı hedefliyor.

Bölgede Şii nüfusun yoğunlukta olduğu İran’ın tesirini artırmasına ve müdahalesine karşı çıkan Suudi Arabistan, tıpkı vakitte İran'ın Orta Doğu'da hakimiyet kurmasından korkuyor.

Ancak Suudi Arabistan, bir Filistin devleti kurulana kadar İsrail ile diplomatik bağ kurmayacağını Financial Times’da yayımlanan bir makalede resmen ilan etti.

7 Ekim atakları öncesinde jeopolitik ve ekonomik alandaki değişimler, daha evvel İsrail devletinin 1948'de kurulması sonrası Filistin’in bölünmesine karşı çıkarak İsrail’i tanımayı reddeden Mısır, Suriye, Lübnan ve Ürdün üzere kimi Arap ülkelerinin tavırlarını değiştirmede değerli bir rol oynamıştı.

Schenker, “Bu ülkelerin Filistinlilere sempati duyduğuna kuşku yok, lakin İsrail’in tek sorun olmadığını, tıpkı vakitte Filistinli karar vericilerin de sorunun bir kesimi olduğunu fark ettiler ve olağanlaşma sürecini Filistin-İsrail çatışması ile ilişkilendirmekten vazgeçerek kendi çıkarlarını öne koydular” diyor.

Ekonomik ortaklık

7 Ekim öncesi olağanlaşma sürecinde muahedeler savunma, siber güvenlik ve güç üzere hususları da kapsıyordu.

Savaşın başlamasıyla, İsrail ve Arap ülkelerindeki yeni ortakları ortasındaki ticari işbirliği yavaşlamış olabilir. Lakin İsrail'in resmi datalarına nazaran, ülkenin beş Arap devleti ile ortasındaki ticaret finansal yılın birinci yarısında arttı. Buna BAE, Mısır, Bahreyn ve Fas öncülük etti.

İsrail gazetesi Maariv, BAE ile İsrail ortasında iki ülke ortasında bir ticaret yolu inşa edilmesini amaçlayan yeni bir muahede imzalandığına dair bir haber yayımladı.

Bu yolun Suudi Arabistan ve Ürdün'den geçerek Mısır'a kadar uzanacağı biliniyor.

İsrail doğal gazı da Mısır'daki birtakım güç şebekelerinin kıymetli bir kısmına kaynak oluşturuyor.

İsrail'in yeni bir bölgesel nizam inşa etmek için "diplomasi, ekonomik iştirak ve güçlü bir savunma ve askeri aksiyon planını bir ortaya getirmesi" gerektiğini söyleyen Schenker, kelamlarına şöyle devam ediyor:

“Orta Doğu'daki değişimler, ABD, Rusya ve Çin ortasındaki öteki memleketler arası çatışmalardan ve Avrupa'nın iç siyasetindeki gelişmelerden bağımsız düşünülemez.”

Schenker'e nazaran, korku yaratan mevzu, hızlanan bölgesel ve global değişimler sonucu çatışmaya ve savaşa yönelik eğilimin de dünyada giderek sürat kazanıyor olması.