Netanyahu’ya yönelik yakalama kararı hakkında bilmeniz gereken her şey
Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) son kararı tartışılmaya devam ediyor. Lahey'deki UCM perşembe günü, mahkemenin başsavcısı Karim Khan'ın İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve eski Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında insanlığa karşı kabahat işledikleri kuşkusuyla tutuklama buyruğu çıkarılması talebini kabul eden bir karar yayınladı. İsrailli yetkililer hakkında birinci sefer memleketler arası tutuklama buyruğu çıkarılıyor ve bu buyruk birinci defa demokratik uluslar topluluğunun bir kesimi olarak kabul edilen bir ülkenin yetkililerine karşı çıkarılıyor. İsrailli Haaretz gazetesi, karara ait merak edilenleri anlattı.
LAHEY'DEKİ UCM NEDİR?
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Gazze Şeridi'nde soykırım yaptığı gerekçesiyle, Güney Afrika'nın İsrail'e karşı açtığı dava üzere, ülkeler ortasındaki ihtilaflarla ilgilenen Lahey'deki Memleketler arası Adalet Divanı'nın bilakis, özel bireylere karşı yasal süreçler yürütüyor. İsrail Devleti, ekseriyetle Dünya Mahkemesi olarak anılan Memleketler arası Adalet Divanı'nın (UAD) bir üyesi. İsrail, UAD'ın yargı yetkisini tanıyor ve bu nedenle Güney Afrika'nın İsrail'e karşı açtığı davanın savunmasında yer alıyor. Ancak ABD, Hindistan, Çin, Rusya, İran ve Arap ülkelerinin birden fazla üzere İsrail de Milletlerarası Ceza Mahkemesi'ne üye değil ve münasebetiyle yargı yetkisini tanımıyor. UCM'nin ortalarında Avrupa'nın belirli başlı ülkeleri, Afrika ve Latin Amerika'nın büyük kısmı ile Avustralya, Yeni Zelanda ve Ürdün'ün de bulunduğu 124 üye ülkesi bulunuyor.
TUTUKLAMA KARARLARI NEDEN ALINDI?
Savcı Karim Khan, Netanyahu ve bu ayın başlarında savunma bakanlığı görevinden alınan Gallant'ın, geçen yıl 8 Ekim'de (Hamas'ın İsrail'e saldırısından bir gün sonra) ve bu yıl 20 Mayıs tarihleri ortasında savaş cürmü işledikleri kuşkusuyla mayıs ayında talepte bulundu. UCM'nin üç yargıcı, bu talebi kabul ederek, ikilinin Gazze'deki savaşla ilişkili olarak “bir savaş formülü olarak aç bırakma savaş hatası ve insanlığa karşı işlenen cinayet, zulüm ve öteki insanlık dışı aksiyonlar suçlarından” cezai sorumluluk taşıdığına inanmak için makul münasebetler bulunduğuna karar verdi. Ayrıca iki ismin, “sivil amirler olarak sivil halka karşı taammüden taarruz yönetme savaş suçundan” cezai sorumlulukları olduğuna hükmedildi. Mahkeme, “insani yardım operasyonları için erişime getirilen kısıtlamalar için memleketler arası insancıl hukuk kapsamında açık bir askeri muhtaçlık yahut öteki bir münasebet tespit edilemediğine inanmak için makul gerekçeler” olduğunu bildirdi.
UCM ayrıyeten “gıda, su, elektrik ve yakıt ve makul tıbbi gereç eksikliğinin, Gazze'deki sivil nüfusun bir kısmının yok edilmesine neden olacak halde hesaplanan hayat şartları yarattığına inanmak için makul gerekçeler” buldu. Ancak “insanlığa karşı imha kabahatinin tüm ögelerinin karşılandığına" karar veremedi.
TUTUKLAMA BUYRUĞU ÇIKARILMASI NEDEN DEĞERLİ?
UCM'ye üye 124 ülke, artık Netanyahu ve Gallant'ı kendi topraklarına girmeleri halinde tutuklamak ve Lahey'e iade etmekle yükümlü. Daha geniş manada, yakalama kararları İsrail'e karşı silah ambargosu ya da ekonomik yaptırımlar üzere yaptırımlara yol açabilir.
Buna ek olarak, iki İsrailli lideri Rusya ve İran üzere memleketler arası hukuku ihlal ettiği düşünülen ülkelerin önderleriyle bir ortaya getiriyor. Bu durum, başbakanı çok sayıda Batı ülkesine ayak basamayan ya da onlarla temas kuramayan İsrail için zorluklar yaratabilir.
DİĞER İSRAİLLİ YETKİLİLER İÇİN TUTUKLAMA KARARI ÇIKACAK MI?
Netanyahu ve Gallant hakkındaki yakalama buyrukları ferdî, yani çıkarılmaları öbür üst seviye İsrailli yetkilileri direkt etkilemiyor. Ancak savcının daha sonra öteki üst seviye İsrailli hükümet yetkilileri ya da İsrail Savunma Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı ve diğer üst seviye güvenlik yetkilileri hakkında da tutuklama buyruğu çıkarabileceği göz arkası edilemez.
Haaretz'e konuşan memleketler arası hukuk uzmanı Profesör Tamar Hostovsky Brandes, Netanyahu ve Gallant hakkındaki tutuklama kararlarının Mahkeme'nin son kararı olmayabileceğini söylüyor. Brandes, “Özellikle askeri işçiye karşı olmak üzere ek yakalama buyruğu taleplerinin saklılık içinde sunulmuş olması mümkün. Bu cins talepler şimdi yapılmamış olsa bile, gelecekte yapılabilir” diyor. Brandes ayrıyeten Netanyahu ve Gallant hakkındaki yakalama buyruklarının, en azından şimdilik, mahkemenin öncelikle savaşın insani boyutuna odaklandığını gösterdiğini belirtiyor.
HANGİ DÜNYA BAŞKANLARI İÇİN KARAR ÇIKTI?
Demokratik ülkelerdeki üst seviye yetkililer hakkında tutuklama buyruğu çıkarıldığına dair bir emsal bulunmuyor. Mahkeme bugüne kadar Afrika'da ve öteki Batılı olmayan ülkelerde işlenen savaş kabahatlerinden sorumlu demokratik olmayan ülkelerin yetkilileri hakkında milletlerarası tutuklama buyruğu çıkardı. Mart 2023'te Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Rus generaller hakkında, Ukraynalı çocukların Rusya'ya kaçırılmasında rol oynadıkları argümanı da dâhil olmak üzere Ukrayna'da işlenen savaş hatalarıyla ilgili bir soruşturma kapsamında tutuklama buyruğu çıkarılmıştı.
Pek çok ülke, büyük bir küresel gücün lideri olan Putin'i kendi topraklarını ziyaret ettiğinde tutuklama konusunda isteksiz davrandığı için yakalama buyruğu şu ana kadar uygulanmadı. Ancak yakalama buyruğu, Rusya'ya halihazırda uygulanan pek çok yaptırıma ek olarak Putin'e de birtakım kısıtlamalar getiriyor.
BU KARAR, ÖTEKİ ÜLKELERDEKİ İSRAİLLİLERİ TESİRLER Mİ?
İsrail savunma ve dışişleri bakanlıklarının temel korkularından biri, Netanyahu ve Gallant hakkında tutuklama buyruğu çıkarılmasının, çeşitli Avrupa ülkelerinde Gazze'deki savaşa katıldıkları gerekçesiyle bu ülkelerde ikamet eden ya da bu ülkeleri ziyaret eden İsraillilerin tutuklanmasına yönelik eforları cesaretlendirebileceği tarafında.
Yakın vakitte Fransa, İspanya, Kıbrıs ve başka ülkelerde bu cins tutuklamalar için teşebbüslerde bulunuldu. Haaretz'e konuşan İsrailli üst seviye bir yetkili, Netanyahu hakkındaki tutuklama kararının, Gazze savaşına katılan rastgele bir üst seviye yetkilinin “önümüzdeki yıllarda Avrupa'ya seyahat etmenin tavsiye edilip edilmeyeceğini önemli bir formda gözden geçirmesine” neden olabileceğini söyledi.
İSRAİL YAKALAMA BUYRUKLARINA KARŞI NE YAPABİLİR?
Yasal olarak İsrail'in temyize gitme hakkı var.
Ancak hükümet ve hukuk yetkilileri, UCM'nin kararını yasal yollardan geri çevirme talihinin yok denecek kadar az olduğuna inanıyor. İsrail'in elindeki tek seçenek ABD'nin mahkemenin yargı yetkisini tanıyan ülkelere baskı yaparak arama buyruklarını uygulamamaları istikametinde telkinde bulunması. Ancak misyon müddetinin bitmesine yalnızca iki ay kalan Joe Biden idaresinin bu türlü bir adım atması pek muhtemel görünmüyor.
Asıl soru, yeni lider Donald Trump'ın ne yapacağı. UCM'nin yargı yetkisini tanımayan ve finansmanına katkıda bulunmayan Amerika Birleşik Devletleri'nin Mahkeme'nin süreçleri üzerinde direkt bir tesiri yok. Ancak, başka ülkelere yakalama buyruklarını dikkate almamaları istikametinde baskı uygulayabilir.
MAHKEMENİN KAPANMASINA YOL AÇABİLİR
Arama buyruğunun çıkarılmasından sonraki saatlerde İngiltere, Fransa, Hollanda ve öbür birtakım ülkeler UCM'nin kararına uyacaklarını açıkladı. Almanya da birkaç ay evvel, çıkarılması halinde bu cins yakalama buyruklarına uyacağını belirtmişti. Trump bu ülkeleri kararlarından dönmeleri için tehdit edebilir.
ABD'nin Mahkeme'ye ve ortalarında Savcı Khan ve yakalama buyruklarını veren yargıçların da bulunduğu önde gelen çalışanına yaptırım uygulaması bekleniyor. Bu yaptırımların kararı aksine çevirme ihtimali düşük olsa da, mahkem'yi yakalama buyruklarını öteki İsraillilere de teşmil etmekten caydırabilir. En uç senaryoda ise Trump, ülkelere UCM'ye sağladıkları finansmanı durdurmaları için baskı yapabilir ve bu da mahkemenin kapanmasına yol açabilir.