Suriyeli Geçici Koruma Statüsü Azalıyor
Türkiye’de süreksiz muhafaza statüsünde yaşayan Suriyelilerin sayısı 2021’den bu yana sistemli olarak azalıyor.
İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi’nin verilerine nazaran 2021’de 3 milyon 737 bin 369’a kadar çıkan sayı 3 Ekim 2024 prestijiyle 3 milyon 89 bin 904’e gerilemiş durumda.
Yeni doğumlar da hesaba katıldığında bu, sayılarda önemli bir düşüşe işaret ediyor.
İçişleri Bakanlığı’nın adreslerini güncellemeyen Suriyelilere verdiği ek mühletin 1 Aralık’ta dolmasının akabinde, bu güncellemeyi yapmayanların süreksiz müdafaa statüsü kaydından silinecek olması nedeniyle bu sayının önümüzdeki aylarda daha da azalması muhtemel görülüyor.
Ortadaki düşüşün en kıymetli nedenleri ortasında Suriye’ye geri dönüşler ve Avrupa’ya yasa dış göç gösteriliyor.
Suriyelilerin sayısındaki düşüşü, açık kaynaklardaki dataları ve açıklamaları inceleyip; uzmanlar, yetkililer ve sivil toplum örgütleriyle görüşerek araştırdık.
Suriyelilerin sayısı nereden nereye geldi?
Türkiye'deki Suriyelilerin tamamına yakınının sunulan imkanlar nedeniyle süreksiz muhafaza statüsüyle yaşadığı düşünülüyor.
Göç İdaresi’nin datalarına nazaran bu statüdeki Suriyelilerin sayısı, 2011 ile 2021 ortasındaki 10 yıllık devirde, 2019’daki küçük bir düşüş periyodu dışında, daima arttı.
2021’de sayı en üst düzey olan 3 milyon 737 bin 369’a ulaştı. Fakat 2021’den sonra sayı daima düştü.
Göç İdaresi’nin sitesindeki en yeni data 3 Ekim tarihine ilişkin. Bu tarihte açıklanan sayı, 3 milyon 89 bin 904’e gerilemiş durumda.
Uzmanların alandan aktardıkları da bu düşüş eğilimiyle paralellikler gösteriyor.
BBC Türkçe’nin görüştüğü, "Türkiye’deki Suriyeliler" kitabının muharriri, Harran Üniversitesi sosyoloji kısmı öğretim üyesi Prof. Dr. Mahmut Kaya, “Saha müşahedelerim çeşitli nedenlere bağlı olarak sayının düştüğü yönünde” diyor.
Görüştüğümüz göç araştırmacısı Hakan Ünay da son yıllarda bunu alanda gözlemlediğini söylüyor.
‘Değişen göç siyasetinin sonucu’
Konuştuğumuz uzmanlar, sayının azalışını anlamak için Türkiye’nin son yıllardaki göç siyasetindeki değişime bakmak gerektiği kanısında.
Prof. Dr. Mahmut Kaya, son yıllarda kimi siyasi ve ekonomik meseleler ile afetlerin göç siyasetlerini etkilediğini belirtiyor ve ekliyor:
“Yerel ve genel seçimlerde mülteciler üzerinden oluşturulan politik tansiyon geri dönüş tartışmalarını beraberinde getirdi. Bu da hükümetin istekli geri dönüş telaffuzlarını etkiledi ve inançlı bölgelere göç akışları gerçekleşti.”
Göç araştırmacısı Hakan Ünay ise değişen göç siyasetinin Avrupa Birliği’nin (AB) değişen siyasetinden bağımsız olmadığı kanısında:
“Türkiye’nin ‘açık kapı’, ‘ensar-muhacir’ siyasetinden tam zıddı bir yere döndüğünü rahatlıkla söyleyebiliriz. Bunu, AB’nin siyaset değişimden bağımsız düşünemeyiz. AB göç siyasetinin asıl finansman kaynağı ve AB’nin daha evvel Türkiye’deki göçmenlerin ahengi üzerine verdiği proje hibeleri göçmenlerin geri döndürülmesine evrildi.”
BBC Türkçe’ye konuşan Galatasaray Üniversitesi öğretim üyesi ve Göç Araştırmaları Derneği'den Doç. Dr. Didem Danış, sayılardaki azalmayı, “Türkiye’deki bir kısım Suriyelinin kalıcı olarak yerleşeceğini kabullenen hükümetin bu sayıyı 'hazmedilebilir' bir orana çekmek için yaptığı bir siyasetin yansıması” olarak yorumluyor.
Danış; ekonomik meselelerden, Zafer Partisi’nin gücünü artırması ve eski CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun geçen yılki seçim kampanyasına kadar farklı nedenlerin, göç siyasetindeki değişimi etkilediği kanısında.
Suriyelilerin belli yerlere ağırlaşmasını engellemeye yönelik seyreltme uygulamasının ve Göç İdaresi’nin son periyotta yaygınlaşan taşınabilir kontrol araçlarının da bu değişimi yansıttığı kanısında, Danış.
Sonuç prestijiyle uzmanlara nazaran bu siyaset değişiminin sonucu olarak Suriyelilerin sayısı azalıyor.
Peki nasıl azalıyor?
Sayılardaki düşüşün en büyük sebebi geri dönüşler mi?
Konuştuğumuz birçok uzman ve bir hükümet yetkilisine nazaran sayılardaki düşüşün en büyük nedeni Suriye’ye geri dönüşler.
Suriye’ye istekli olarak geri dönenlerle ilgili sayı devir dönem yetkililer tarafından açıklanıyor.
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya bu bahisteki en yeni bilgiyi 26 Eylül tarihinde katıldığı A Haber yayınında açıkladı.
Yerlikaya, “Gönüllü, inançlı ve onurlu geri dönüş” olarak tanım ettiği süreçle ilgili “2016-2024 yıllar ortasında toplam 715 bini aşkın Suriyeli karşı tarafa gitmiş. 1 Haziran 2023 yani bu kabine devrinde 160 bin 236'sı gitmiş” dedi.
BBC Türkçe’nin görüştüğü bir hükümet yetkilisi bu açıklamayı hatırlatarak Suriyelilerin sayısındaki düşüşün en büyük nedeninin geri dönüşler olduğunu söylüyor.
Görüştüğümüz, Türkiye’deki Suriye asıllı sivil toplum kuruluşları tarafından kurulan Memleketler arası STK Federasyonu’nun (ULFED) Genel Müdürü, Muhammed Atka, “Özellikle sarsıntıdan sonra bölgeye çok ağır dönüşlere şahit olduk” diyor.
Atka, istekli olarak geri dönenler dışında bir de geri gönderilenler olduğunu ekliyor:
“Geçici müdafaa kapsamındakiler kurallara uymamaları yahut suça karışmaları durumunda Suriye'ye geri gönderilirler. Kamu tertibini bozanlarla alakalı süreksiz muhafazası iptali ve hudut dışı kararı veriliyor. Lakin bu kamu nizamını bozma değerlendirmesi çok fazla suistimal ediliyor. Komşusundan şikayet alanların da bu kapsamda değerlendirildiği çokça olaya şahit oluyoruz.”
Prof. Dr. Kaya, bazı toplumsal ve siyasi gelişmelerin de geri dönüşleri etkilediği kanısında:
“Son yıllardaki sosyopolitik ortam itici bir güç olarak Suriyelilerin geri dönüşünü de tetikliyor Kayseri’deki mültecilere yönelik taarruzlar, artan ırkçı ve ayrımcı telaffuz endişe ve tedirginliğe neden oluyor. Bu ve gibisi faktörler göç etme planlarını da etkiliyor.”
‘Geri dönüşler istekli değil’ iddiası
Bugüne kadar çeşitli ulusal ve milletlerarası insan hakları örgütleri geri dönüşlerdeki süreci eleştirdiler.
Göç araştırmacısı Hakan Ünay, saha müşahedelerine dayanarak, “Geri dönüşlerin birden fazla istekli değil” savında bulunuyor ve ekliyor:
“Kişiler, ülkelerine istekli bir biçimde geri dönmek istediklerine dair bir evrak imzalıyor. Fakat fiiliyatta başlarında polis, hudut vazifelisi bekliyor. Maalesef geri gönderme çoğunlukla zorla geri göndererek yapılıyor.
“Gerçekten istekli geri dönmek isteyenler de var. Bunun pandemi, zelzeleler, ekonomik kriz üzere münasebetleri olabilir. Ayrıyeten Türkiye hudut ötesi operasyonlarıyla orada bir inançlı bölge oluşturup bir toplumsal hayat inşa etmeye çalışıyor. Bunun da tesiri olmuştur.”
İnsan Hakları ve Mazlumlar İçin Dayanışma Derneği (Mazlumder), geçen günlerde yayımladığı “Göç Yönetimi Uygulamalarında Yaşanan Sorunlar” isimli raporda geri dönüşlerle ilgili hak ihlali argümanlarına yer verdi.
Raporda, göçmenlerin geri dönüşündeki evrakların zorla imzalatılması yahut işçi tarafından imzalanmış evrakların göçmenler tarafından imzalanmış üzere sürece koyulması üzere argümanlardan bahsediliyor.
BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Mazlumder Mülteci Hakları Komitesi üyesi avukat Rumeysa Kılıç Uğurlu, bu tezleri şöyle açıklıyor:
“Genel olarak, ismi istekli geri dönüş formu olan dokümanların, büsbütün istek dışı bir biçimde imzalattırılması sorunu ile karşılaşıyoruz. Kimi vakit; öbür bir belgeymiş üzere irade yanıltılarak, kimi vakit geri gönderme merkezlerinde uzun müddet makûs şartlarda tutulanlara buradan çıkmalarının tek yolu olarak gösterilerek, kimi vakit da berbat muamele ile bu evrakların imzalattırıldığı tarafında argümanlar ile karşılaşıyoruz.”
“Uygulamada Suriyeliler hudut dışı edilemeyen şahıslar olarak değerlendirildiğinden bu form imzalatılarak tabi olunan memleketler arası kontratlar ve mevzuata muhalif bir formda aslında üstü örtülü bir menşe ülkesine hudut dışı süreci yapılıyor” yorumunu yapıyor Uğurlu.
Uğurlu, “Bize yansıyan istikametiyle söyleyecek olursak; istekli geri dönüş formları hakkında önemli bir şaibe var diyebiliriz. Zira; Suriye hala riskli bir bölge ve bilhassa Türkiye’de bir hayat kurmuş bireyler bakımından gitmek çok da akıl karı değil” diyor.
Bu tıp argümanların Suriyelilerin geri dönüşünde tesirli olup olmadığını sorduğumuz Uğurlu şu karşılığı veriyor:
“Maalesef çok tesirli. Suriyeliler hala çatışma bölgesi olan Suriye’ye, haklı olarak kendi özgür iradeleri ile gitmek istemiyor. Lakin Türkiye’deki ekonomik sıkıntılarla bir arada yaşanan hak İhlallerinin tesiriyle Suriye’de İdlib’e yerleşmek maksadı ile ayrılanlar bulunmaktadır.”
Yetkililer 'zorla geri gönderme' savlarına ne diyor?
BBC Türkçe bu tezleri hükümet yetkilisine sordu.
Yetkili savları reddetti:
“Tüm istekli geri dönüşlerde dilekçe alınıyor. Bu yalnızca bizim tek başımızda yürüttüğümüz bir süreç de değil. Valilikler koordine ediyor, içinde STK’lar var, milletlerarası kuruluşlar var.
“Suriye şu anda geri göndermeme prensibinin uygulandığı bir ülke. Bu, hukuka karşıt. Buradaki istekli geri dönüş. Suriye’nin kuzeyinde harekatlar yapıldı, orada bir güzelleştirme, hayatın normalleştirmesi çalışması yapılıyor. Oradaki çalışmalara paralel olarak bizim istekli geri dönüşlerimizin tamamı mevzuata uygun bir formda yürütülüyor.”
Konuştuğumuz yetkili, bu bahiste Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a da referans veriyor:
“Ortada Cumhurbaşkanının da iradesi var. O da istekli geri dönüş diyor. Hasebiyle bizim daha farklı bir şey yapmamız mümkün değil. Son seçim döneminde birkaç parti Suriyeliler üzerinden bir siyaset üretti. Cumhurbaşkanımız ona karşın o periyot dahi 'güvenli, onurlu, geri dönüş' dedi.”
Avrupa’ya geçenlerin sayısı ne kadar?
Geçici muhafaza statüsünde olup yasadışı yollarla Avrupa’ya geçiş yapan Suriyelilerin de olduğu anlaşılıyor.
ULFED Genel Müdürü Muhammed Akta, “Düzensiz bir halde Avrupa'ya gidenlerin en büyük faktör olduğunu düşünüyorum” diyor.
Konuştuğumuz hükümet yetkilisine nazaran Suriyelilerin sayısının düşmesinin birinci nedeni geri dönüşler ikinci neden ise Avrupa’ya sistemsiz göç.
Yetkili hem Türk hem de Yunan tarafında hudut güvenlik tedbirleri alındığını lakin yeniden de Avrupa’ya geçişler olduğunu belirtiyor.
Bunun sayısı şimdi net olarak açıklanmamış olmamakla birlikte, adres güncellemeleri süreci sonrası daha fazla netleşmesi olası görünüyor.
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, 9 Ağustos’ta yaptığı açıklamada adres tahkikatı yaptıklarını, 731 bin Suriyelinin adreslerini güncellemediğini belirtti ve bunun için onlara 90 günlük müddet verdi.
Bu mühlet dolduğunda ise iki aylık ek müddet verdi.
Bu ek müddet de 1 Aralık tarihinde dolacak.
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya bu husustaki en şimdiki datayı 26 Eylül’de katıldığı A Haber yayınındaki açıklamasında 731 bin 146 Suriyelinin adreslerinin yeni olmadığını tespit ettiklerini, bunlardan 242 bin 853’ünün yaptıkları davet akabinde adreslerini güncellediklerini, 196 bin 812’sinin ise adreslerini güncellemek için randevu aldıklarını söyledi.
Geriye kalan 291 bin 481 Suriyelinin ise şimdi adreslerini güncellemediklerini belirtti.
Yerlikaya, birtakım açıklamalarında AB hudut gücü örgütü Frontex'in datalarına dikkat çekerek adres güncellemesi yapmayan Suriyelilerden kimilerinin kaçak yollarla Avrupa’ya geçen göçmenler ortasında olabileceğini aktardı.
Bakan Yerlikaya, şimdi adresini güncellememiş 291 bin 481 Suriyeliden bir kısmının Avrupa’ya gitmiş olabileceğini belirtti.
Konuştuğumuz hükümet yetkilisi bu bahiste şunu diyor:
“Bakan Bey şuna işaret ediyor. Bir kişi hizmet almıyorsa, kaydını güncellemediyse o kişinin artık Türkiye’de olduğuna dair bir emare yok. O yüzden Avrupa'ya geçmiş olabileceklerini bedellendiriliyor.”
Öte yandan Doç. Dr. Didem Danış, sahadaki görüşmelerine dayanarak, birtakım Suriyelilerin kayıttan düştüğü halde Türkiye’de yaşamaya devam ettiğinden bahsediyor.
Danış’a nazaran bunu en net gözlemlediği yer zelzele bölgesi. Bunu, Hatay örneği üzerinden anlatıyor:
“Depremden sonra Hatay’da bulundum. Süreksiz muhafaza statüsündeki Suriyelilerin büyük kısmının konutu yıkılmış. Statülerini sürdürmek için adres güncellemesi yapmaları lazım. Fakat kentte çok önemli bir barınma sorunu var ve emlak fiyatları uçmuş durumda. Konteyner kentlere de alınmayabiliyorlar.
"Bakın Hatay’da 11 Haziran 2021’de, süreksiz müdafaa statüsünde 429 bin 21 Suriyeli varmış. 19 Mayıs 2024’te bu sayı 259 bin 449’a inmiş. Bence bunun çok değerli bir sebebi kayıt olmanın giderek zorlaşması, bireylerin aslında Türkiye’de yaşamaya devam ederken süreksiz müdafaa statülerini kaybetmeleri.”
Vatandaşlık verilenler de düşüşte tesirli mi?
Suriyelilerin bir kısmına Türk vatandaşlığı da verildi.
Bunun da kayıtlı Suriyeli sayısının düşmesinde bir tesirinin olduğu tez ediliyor.
Bununla birlikte hem konuştuğumuz uzmanlar hem de hükümet yetkilisi, vatandaşlık verilenlerin Suriyeli sayısının düşüşündeki tesirinin az olduğunu söylüyor.
Vatandaşlık verilen Suriyelilerle ilgili son resmi data, 21 Ağustos’ta Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından açıklandı.
Açıklamada, Türkiye'de süreksiz müdafaa kapsamında bulunup Türk vatandaşlığını kazanan Suriye asıllı kişi sayısının 238 bin 768 olduğu belirtildi.
Yeni kabine periyodunda ise 183 Suriye asıllı kişinin Türk vatandaşlığını kazandığı aktarıldı.
Ali Yerlikaya’nın bakanlığı döneminde Suriyelilere vatandaşlık verilmesinin neredeyse durduğu argüman ediliyor.
Böyle bir siyaset değişikliği olup olmadığını sorduğumuz hükümet yetkilisi, “Vatandaşlık verilen sayısı 183 kişi. Tam olarak durdu denilemiyor. Lakin sayı bu olduğu için yavaşlama kelam konusu üzere görünüyor” diyor.
‘Suriyelilerin sayısı daha da azalacak’
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya’ya göre, 2022 Haziran ayından beri yeni hiçbir Suriyelinin kaydı yapılmıyor.
Veriler 2021’den bu yana da Suriyelilerin sayısının azaldığını gösteriyor.
Bakan Yerlikaya, şimdi adresini güncellememiş 291 bin 481 Suriyeli için ek müddetin 1 Aralık’ta dolacağını ve o periyotta de adresini yenilememiş olan Suriyelilerin kayıttan düşeceğini belirtiyor.
BBC Türkçe’ye konuşan hükümet yetkilisi 1 Aralık’tan sonra elde edilecek datalarla, mevcut sayının düşebileceğini söylüyor.
Doç. Dr. Didem Danış bir yandan geri dönüşler yaşandığını fakat bir yandan da Suriye’den Türkiye’ye kaçak geçişlerin yapıldığına dikkat çekiyor:
“Önemli sayıda insan Suriye’ye gönderildi ancak onların hepsi hâlâ Suriye’de mi? Bu büyük bir soru işareti. Bugün iki - üç bin dolar üzere fiyatlarla tekrar Suriye’den Türkiye’ye kaçak geçişler yaşanıyor. Örneğin geçtiğimiz aylarda birlik kumandanı bir tuğgeneralin makam aracıyla insan kaçakçılığı yaptığı haberini okuduk.”
Göç araştırmacısı Hakan Ünay ise önümüzdeki yıllarda göç siyasetinin temel odağının geri gönderme olacağını, o yüzden Suriyelilerin sayısının azalmaya devam edeceğini kestirim ettiğini söylüyor.
Bununla birlikte, “Suriyelilerin tamamımın gideceğini beklemek bir hayalden ibaret olur zira çoğunluğu artık burada bir hayat kurdu” diye ekliyor.