Trump’tan Doğum Hakkı Üzerine Yeni Düzenleme
ABD Başkanı Donald Trump'ın ülkesinde uygulanan doğum hakkı asıllı vatandaşlık uygulamasını sona erdirme kararı bilhassa göçmen aileleri derin bir belirsizliğe sürükledi.
ABD Anayasası yaklaşık 160 yıldır ülkede doğan herkese otomatik vatandaşlık verilmesini teminat altına alıyor.
Ancak Lider Trump'ın önerisi maddelerin farklı bir halde yorumlanmasıyla, ülkeye yasadışı yollarla yahut süreksiz vizelerle giden ve orada doğum yapanların çocuklarına vatandaşlık verilmesini engelliyor.
Yeni siyaset sırf 19 Şubat 2025 yahut sonrasında doğanlar için geçerli olacak, bu tarihten evvel doğanları etkilemiyor.
Peki dünyanın geri kalanında vatandaşlık kanunları nasıl işliyor?
Toprak bağı dünya genelinde norm değil
Toprak bağı ya da jus soli olarak bilinen vatandaşlık hakkı dünya genelinde yaygın bir uygulama değil.
ABD, hudutları içinde doğan herkese otomatik vatandaşlık veren yaklaşık 30 ülkeden biri. Bu ülkelerin birçok da Amerika kıtasında.
Diğer yandan Asya, Avrupa ve Afrika'nın kimi bölgelerindeki birçok ülke, çocukların doğum yerlerine bakılmaksızın, vatandaşlıklarını ebeveynlerinden miras aldıkları jus sanguinis (kan bağı) unsurunu takip ediyor.
Diğer ülkelerde ise her iki unsurun birleşimi olan çoklu siyasetler uygulanıyor. Bunun yanında kalıcı oturum alanların çocuklarına vatandaşlık verenler de var.
ABD'deki California Üniversitesi'nde sosyoloji profesörü olan John Skrentny, toprak bağının Amerika kıtasında yaygın olmasına karşın "her ulus devletin kendine has bir uygulaması olduğunu" düşünüyor.
"Örneğin, kimileri köleleri ve eski köleleri dahil ederken, kimileri etmiyordu. Tarihte farklı örnekler var" diyor.
ABD'de, köleliğin kaldırılmasından sonra özgürleştirilenlerin statüsü maddelerle düzenlenmişti.
Skrentny, ülkelerin neredeyse tümünün "eski bir koloniden ulus devlet inşa edenler" olduğunu savunuyor.
"Kimleri dahil edecekleri ya da etmeyecekleri ve ulus devleti nasıl yönetilebilir hale getirecekleri konusunda stratejik davranmaları gerekiyordu. Birçoğunun devlet kurma gayeleri için, hudutlar içinde doğmayı temel alan toprak bağı vatandaşlığı geliştirildi.
"Bazıları için Avrupa'dan göçü teşvik etti; öbürleri için yerli halkların ve eski kölelerin ve çocuklarının tam üye olarak dahil edilmesini ve yurtsuz bırakılmamasını sağladı. Bu, özel bir periyot için geliştirilmiş özel bir stratejiydi ve o devir geçmişte kalmış olabilir."
Değişen siyasetler ve artan sınırlamalar
Son yıllarda, birçok ülke göç, ulusal kimlik ve insanların doğum yapmak için bir ülkeyi ziyaret ettiği "doğum turizmi" konusundaki tasalar nedeniyle vatandaşlık maddelerini revize ederek toprak bağı uygulamalarını sonlandırma yahut iptal etme yoluna gitti.
Örneğin Hindistan, bir vakitler sonları içinde doğan herkese otomatik vatandaşlık veriyordu. Lakin vakitle, bilhassa Bangladeş'ten gelen yasadışı göç konusundaki kaygılar nedeniyle kısıtlamalara gidildi.
2004'ün Aralık ayından bu yana Hindistan'da doğan bir çocuk, lakin iki ebeveyni de Hintliyse ya da bir ebeveynin vatandaş olduğu, başkasının ise yasa dışı göçmen olmadığı kaidelerde Hindistan vatandaşı oluyor.
Birçok Afrika ülkesinde de iki ebeveynden birinin vatandaş olması ya da kalıcı oturum müsaadesine sahip olması koşulu aranıyor.
Afrika ülkelerinin birçoğunda vatandaşlık daha da katı kurallara sahip.
Avrupa'da da bu uygulama birçok değişikliklere uğradı. İrlanda, doğum yoluyla vatandaşlık veren Avrupa'daki son ülkeydi. 2004'teki referandumda bu siyaset terk edildi ve en az bir ebeveynin vatandaş, kalıcı oturum sahibi ya da yasal süreksiz oturum sahibi olması kaidesi kondu. Hükümet, birçok kişinin AB pasaportu alabilmek için ülkede doğum yapmayı seçmesini münasebet olarak gösterdi.
En önemli değişikliklerden birisi Dominik Cumhuriyeti'nde yaşandı.
2010'da anayasa değişikliğiyle vatandaşlık, sistemsiz göçmenlerin çocuklarını dışarıda bırakacak biçimde değiştirildi.
2013'te Yüksek Mahkeme bu maddeyi 1929 yılından itibaren geçerli olacak halde geriye hakikat uygulama kararı aldı ve on binlerce Haiti kökenli kişi Dominik vatandaşlığından çıkarılma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.
İnsan hakları kümeleri bu şahısların Haiti vatandaşı da olmadığını hatırlatarak çok sayıda kişinin "vatansız" durumda kalabileceği ihtarını yaptı.
Tepkilerin sonucu olarak 2014'te Dominik Cumhuriyeti doğumlu göçmenlerin çocuklarına vatandaşlık verilmesi tarafında karar çıktı.
Hukuki engeller
Trump'ın kararnamesinden saatler sonra, Demokratların yönettiği 22 eyalet ve birçok insan hakları savunucusu küme, federal hükümeti mahkemeye verdi.
Yargıç John Coughenour, Trump'ın başkanlığının şimdi dördüncü gününde kararnamenin "anayasaya aykırı" olduğuna hükmetti ve yürütmeyi durdurdu.
Birçok hukuk uzmanı da Trump'ın doğumla vatandaşlık uygulamasını sona erdiremeyeceğini söylüyor.
Anayasa uzmanı ve hukuk profesörü Saikrishna Prakash, "Trump birçok insanı üzecek bir atılım yapıyor lakin nihayetinde bu bahiste mahkeme karar verecek" diyor ve ekliyor: "Bu, Trump'ın kendi kendine karar verebileceği bir mevzu değil."