UAD’nin Kararları Etkisiz Kalıyor

Uluslararası toplum, İsrail'in Gazze'de işlediği soykırım, insanlığa karşı hatalar ve savaş kabahatlerini engellemek için Birleşmiş Milletlerin (BM) yargı organı Memleketler arası Adalet Divanı (UAD) nezdinde adımlar atsa da verilen mahkeme kararları, 7 Ekim 2023'ten bu yana Filistin halkına karşı işlenen kabahatleri durdurmaya yetmiyor.

AA'nın İsrail'in Gazze'de soykırım kabahati işlemeye devam etmesi karşısında BM'nin bunu durduracak kararlar alamaması ve aktif adımlar atamamasını husus edinen belge haberinin dördüncü kısmında UAD'nin hem soykırım davaları hem de müşavere görüşleri yoluyla İsrail'in ihlallerini tespit etmesine karşın bu cürümlerin sona ermesinde bu kararların etkisiz kalması ele alındı.

BM'ye bağlı kuruluşlar ve çok sayıda insan hakları örgütünün raporlarında tespit edildiği üzere İsrail'in, Gazze'de Soykırım Mukavelesi'ni, savaş hukukunu ve insan haklarını ihlal ettiği belirtilirken bu ihlallerin soruşturulması ve sorumluların hesap vermesi bakımından milletlerarası mahkemelerin fonksiyonelliği tartışılmaya başlandı.

Uluslararası hukuk kurallarını açıkça ihlal eden İsrail'in işgal ettiği Filistin topraklarında 7 Ekim ve sonrasında işlediği savaş hataları, insanlığa karşı kabahatler ve soykırım kabahatleri karşısında milletlerarası mahkemelerin gerekli adımları atmadığı ve etkisiz kaldığı görülüyor.

UAD'nin soykırımı inceleme yetkisi

Soykırım kabahatinin tanımlanması ve yargılanmasına ait çalışmaları 1946'da başlatan BM, mevzuyla ilgili kontratın taslağını hazırlaması için BM Genel Sekreterliği bünyesinde üç hukuk danışmanı görevlendirdi. Bu danışmanlar, soykırım konusundaki uyuşmazlıkların hangi mahkemelerce ele alınacağını belirleyen bir husus de hazırladı.

Sözleşmenin hazırlayıcıları, soykırım davalarına iki mahkemenin bakmasını öngörürken bunlardan birincisi uyuşmazlıkların UAD, başkası ise soykırım faillerini cezalandırmakla vazifeli başka bir Milletlerarası Soykırım Ceza Mahkemesi olarak hazırlandı.

İlk mahkeme açısından Soykırım Mukavelesi'nin hazırlayıcıları, bir devletin soykırım hatalılarını yargılamaya isteksiz olması ya da soykırım faillerinin şahsen devlet organlarının başındaki bireyler olması durumunda UAD'nin yetkili olmasını amaçlıyordu.

İsrail'in Gazze'de işlediği belirtilen soykırım kabahatleri dikkate alındığında, burada hem İsrailli yetkililerin şimdi soykırıma karışanlar hakkında tesirli ve samimi bir soruşturma başlatmaması hem de hükümet yetkililerinin de soykırım kabahatine karışmış olması bakımından Sözleşme'nin hazırlayıcılarının öngördüğü koşulların oluştuğu anlaşılıyor.

İkinci olarak, her ne kadar BM'nin Ruanda ve eski Yugoslavya için kurduğu süreksiz ceza mahkemeleri ve mevcut Memleketler arası Ceza Mahkemesi (UCM), soykırım hatalılarını yargılama yetkisini haiz olsalar da Soykırım Mukavelesi kapsamında bir ceza mahkemesi kurma amacının gerçekleşmediği görülüyor.

Gazze'deki soykırım için UAD'de açılan davalar

Nitekim UAD'de İsrail'e karşı Güney Afrika ve Almanya'ya karşı Nikaragua tarafından açılan iki soykırım davası, kontratın hazırlayıcılarının öngördüğü soykırım biçimlerini gündeme getiriyor.

Güney Afrika, İsrail'i hem Filistinlileri öldürmekle hem de onları ömür kaynaklarından yoksun bırakarak mevte terk etmekle suçluyor.

Nikaragua ise İsrail'e silah sağlayarak hata iştiraki yapmakla suçladığı Almanya'ya karşı açtığı davada İsrail'e gönderilen silah yardımlarının sonlandırılmasını istiyor.

BM, 1948'de bahisle ilgili mukaveleyi hazırlarken soykırım hatalarını yargılama yetkisini iki mahkemeye vermeyi planladı. Bunlardan birincisi UAD, oburu ise soykırım faillerini cezalandırmakla misyonlu farklı bir milletlerarası ceza mahkemesiydi. İkincisi başarılı olamasa da süreksiz ceza mahkemeleri ve UCM, bu vazifesi Soykırım Kontratı dışında bir formda yerine getiriyor.

"Mahkeme kararları uygulanmıyor"

Ohio State Üniversitesinden emekli Memleketler arası Hukuk Profesörü John Quigley, AA muhabirine, UAD'nin toplu kabahatler konusundaki yetkisinin hayli sonlu olduğunu söyledi.

Quigley, UAD'nin ocak ayındaki kararının epey güçlü sözlerle verildiğini belirterek "Mahkeme, İsrail'e öldürme aksiyonlarından kaçınmasının gerektiğini söyledi. Mahkeme, Ukrayna- Rusya davasında yaptığı üzere ateşkes buyruğu veremezdi zira Hamas üzerinde yargı yetkisi yok. Ateşkes, her iki tarafın da düşmanlıkları durdurmasını ima eder. Yapılabilecek şey İsrail'e durmasını söylemekti ve mahkeme ocak ayındaki kararında bunu yaptı." diye konuştu.

"Kararları uygulanmayınca UAD utangaç davranıyor"

UAD'nin kararlarının uygulanmamasının mahkemenin tavrını etkilediğine dikkati çeken Quigley, "Mahkeme, kararlarının uygulanmayacağını bilerek İsrail'e şunu yahut bunu yapmasını emretmekte çok ileri giderse sorun yaşar. Bu, mahkemeyi 'kağıttan kaplan' olarak isimlendirebileceğimiz bir pozisyona getirir, karar verebilir fakat kararlarına uyulmaz." dedi.

Quigley, "Bu durum, mahkemenin makul durumlarda tam olarak yapması gerekeni yapmaktan kaçınmasını etkiliyor. BM Kuralı gereği Güvenlik Kurulunun, UAD'nin kararlarını uygulama yükümlülüğü olmasına karşın Gazze kelam konusu olduğunda Güvenlik Kurulunun bunu yapmayacağını mahkeme biliyor." değerlendirmesinde bulundu.

"Gazze'deki durum Bosna ve Hırvatistan'dan farklı"

Gazze'deki durumun, UAD'deki Bosna ve Hırvatistan soykırım davalarından kıymetli farklılıklar içerdiğine işaret eden Quigley, "Bosna ve Hırvatistan davalarında UAD, soykırım tespitinde sadece öldürme hareketlerine odaklandı fakat Gazze'de durum çok daha kapsamlı. Burada yalnızca öldürme aksiyonları değil birebir vakitte Gazze nüfusunun tamamına yönelik kasıtlı olarak Filistinlilerin fizikî yıkımlarına yol açacak hayat şartlarının dayatılması kelam konusu." dedi.

Soykırım Mukavelesi'nin birçok unsurunun birebir anda ihlal edildiğine dikkati çeken Quigley, "Gazze'de yaşanan, Soykırım Mukavelesi'nin farklı bir unsurunun açık ihlalidir ve İsrail bu maddeyi sistematik olarak ihlal ediyor. Bu nedenle Hırvatistan ve Bosna davalarındaki kararların emsal teşkil etmesi, İsrail'in Gazze'de işlediği soykırım kabahatinden kurtulabileceği manasına katiyetle gelmiyor zira burada çok daha kapsamlı ve sistematik bir yok etme siyaseti var." sözlerini kullandı.

"Davaların sonuçlanması uzun sürüyor"

UAD'deki davaların sonuçlanmasının uzun sürmesine ait değerlendirmede bulunan Quigley, "Mahkeme, ekseriyetle taraflara argümanlarını sunmak için 6 ay yahut 12 ay mühlet veriyor, akabinde yargı yetkisi konusunda ek bir tartışma yapılıyor. Sonuç olarak sonuncu karara ulaşmak iki-üç yıl yahut daha uzun sürüyor. Bu nedenle temele ait kararlar, devam eden bir durumla başa çıkmada çok tesirli değil. Burada tahlil, süreksiz tedbirler düzeneği." diye konuştu.

Dava sürecinde başka devletlerin müdahil olmasının ehemmiyetine işaret eden Quigley, şunları kaydetti:

"Müdahale değerli zira öbür devletleri de sürece dahil ediyor. Ukrayna davasında Batılı devletler, Ukrayna'yı desteklemek için geniş çaplı müdahalede bulundu fakat Güney Afrika'nın İsrail'e karşı açtığı davada müdahil olmaya karar veren devlet sayısı daha mütevazı seviyede kaldı. Bu kıymetli bir sistem lakin kullanıp kullanmamak öteki devletlerin kararına bağlı. Umarım daha fazla devlet, Güney Afrika davasına müdahil olur. Devletler, bazen yalnızca temele ait kademede müdahale etmeleri gerektiğini düşünüyor ve Güney Afrika-İsrail davasında şimdi bu etaba gelmedik."

"UAD'nin, soykırım işlendiğine karar vermesi çok muhtemel"

İsrail'in Gazze'nin kuzeyindeki hareketlerine dikkati çeken Quigley, "Özellikle artık kuzeyde, Cebeliye Kampı'nda olanlar göz önüne alındığında İsrail'in, tüm nüfusu insanların öldüğü ve BM'nin kıtlığın başladığını söylediği şartlarda Gazze'nin bu bölgesinden çıkmaya zorlaması nedeniyle UAD'nin soykırım işlendiğine karar vermesi çok beklenen." sözlerini kullandı.

Quigley, davanın geleceğine ait şu yorumda bulundu:

"Büyük olasılıkla İsrail, yargı yetkisine itiraz edecek. Mahkemenin buna ait karar vermesi gerekecek. Mahkemenin yargı yetkisine sahip olduğuna karar vereceğini düşünüyorum. Bu da İsrail'in temele ait savunmasını sunması gerektiği manasına gelecek."