Aliya İzzetbegoviç ölüm yıldönümünde anılıyor: Aliya İzzetbegoviç kimdir, neden öldü?

İslam şuurunun uyandırılması ve Müslüman Boşnakların ülkedeki öteki halklarla eşit sayılması için gençlik yıllarından itibaren uğraş eden Aliya İzetbegoviç, Sırp ve Hırvatların Bosna Hersek’i ortalarında paylaşmak hedefiyle 1990’larda başlattığı ataklarda da ülkesinin bağımsızlığını muhafazayı başardı.

Aliya İzetbegoviç, Mustafa ve Hiba çiftinin beş çocuğundan biri olarak 8 Ağustos 1925’te Bosanski Samac kentinde doğdu. 3 yaşındayken ailesiyle Saraybosna’ya taşınan ve eğitimini burada tamamlayan Aliya, daha gençlik periyotlarında Müslüman nüfusa yönelik ayrımcılıklara karşı çıkan isimler ortasında yer aldı.

İkinci Dünya Savaşı devam ederken, Hırvatistan’daki faşist Ustaşa rejimi Bosna Hersek’i ilhak ederek burada Bağımsız Hırvatistan Devleti’ni (NDH) kurdu. Ülkedeki Müslümanlar “Hırvat” ilan edilirken, Yahudi, Sırp ve Romanlar büyük zulümlere maruz kaldı. Müslüman Boşnaklar ile rejimle tıpkı fikirde olmayan Hırvatlar da bu zulümden nasibini aldı. Öbür yandan, “ırkçı” Sırpların oluşturduğu Çetnik hareketi de faal olduğu bölgelerde Müslümanları katletmeye başladı. Çetniklerin ana gayesi, Sırp olmayan tüm milletleri bu coğrafyadan büsbütün temizlemekti.

Aliya, eski Yugoslavya Krallığı periyodunda, ana emeli ülkedeki Müslüman Boşnakları dini ve ulusal bahislerde bilinçlendirmek olan “Genç Müslümanlar” isimli oluşumun öne çıkan isimleri ortasında yer aldı. Bu hareket, Müslümanların ülkedeki başka etnik ve dini kümelerle eşit haklar elde etmesini amaçladığı üzere, Çetnik ve Ustaşaların yıktığı Müslüman konutlarının ve mescitlerin tekrar inşası için çalışıyordu.

İlk mahpus cezası

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kurulan Yugoslavya Federal Halk Cumhuriyeti, faşizme galip gelse de dini ve ulusal hususlarda Müslüman Boşnakların meselelerine tahlil olmadı. Ortalarında Aliya’nın da bulunduğu “Genç Müslümanlar” oluşumunun kimi üyeleri, “din şuurunun uyandırılması” tarafındaki faaliyetleri nedeniyle 1946’da tutuklandı. 21 yaşındaki Aliya, 3 yıl mahpus cezası aldı.

Cezaevinden çıktıktan sonra Ziraat Fakültesine kaydolan Aliya, 2 yıl sonra ise Hukuk Fakültesine geçip buradan mezun oldu.

Halida ile 1949’da dünyaevine giren Aliya’nın Leyla, Sabina ve Bakir isimlerinde üç çocuğu oldu.

Marksist-Leninist görüşlere sahip Josip Broz Tito liderliğindeki eski Yugoslavya devrinde de insan hakları uğraşını sürdüren Aliya, “Preporod”, “Takvim” ve “Glasnik” üzere gazete ve mecmualarda kimliğini ifşa etmeden yazılar yazdı. Aliya yazılarını, çocuklarının baş harflerinden oluşan “LSB” mahlası ile yayımladı.

İslam dünyasının içinde bulunduğu durumla yakından ilgilenen Aliya, 1960’larda yazmaya başladığı “İslam Deklarasyonu” isimli yapıtını 1970’te yayımladı.

“Saraybosna Süreci” ve ikinci mahpus dönemi

Tito’nun 1980’de ölmesiyle Yugoslavya’da çok milliyetçi telaffuzlar yine ortaya çıktı. O yıllarda ceza kanununa “ifade suçu” da eklendi. Aliya, yazdığı “Doğu ve Batı Ortasında İslam” isimli yapıtı yayımlanmadan çabucak evvel, 1983 yılında beraberindeki 12 Müslüman aydınla tutuklandı.

“Saraybosna Süreci” olarak isimlendirilen tarihi dava başladı. Aliya ve öteki Müslüman aydınlar, tabir kabahatinden ve organize örgüt kurarak düşmanca faaliyette bulunmaktan hatalı bulundu. Aliya’nın mahkumiyet kararı, “İslam Deklarasyonu” isimli kitabındaki sözlerine dayandırıldı. Aliya, 14 yıl mahpusa mahkum edildi.

Cezaevinde geçirdiği periyotta de yazmayı sürdüren Aliya, “Özgürlüğe Kaçışım – Zindandan Notlar: 1983-1988” isimli yapıtını burada kaleme aldı.

Aliya, 1988’de afla özgür kaldı.

Demokratik Hareket Partisinin ilk genel başkanı seçildi

Aliya, 1990’da kurulan ve bugün de Bosna Hersek’teki en büyük Boşnak partisi pozisyonundaki Demokratik Hareket Partisinin (SDA) ilk genel başkanı seçildi. SDA, ilk çok partili seçimde Bosna Hersek’te en çok oyu alırken, Aliya da eski Yugoslavya’daki 6 sosyalist cumhuriyetten biri olan Bosna Hersek’in başkanı oldu.

Yugoslavya’nın dağılması ve Bosna’daki savaş

Yugoslavya, 1990’ların başında parçalanmaya başladı. Yugoslav Halk Ordusu (JNA) 1991’de Slovenya’da çatışmaları provoke ederken, kısa bir vakit sonra Hırvatistan’da da çatışmalar çıktı. Bu çatışmalar, 1991’de Bosna Hersek’in Ravno ve Popovo köylerine de sıçradı.

Yugoslavya’nın dağılma sürecine girmesiyle Bosna Hersek’te de bağımsızlık sorunu gündeme geldi. Daha sonra Bosna’daki savaşta işlediği cürümlerden müebbet mahpusa mahkum edilecek olan Sırp siyasetçi Radovan Karadzic, bağımsızlık fikrine karşı çıkarken savaş olması halinde ülkedeki Müslümanların yok olacağını savunuyordu.

Tarihi “bağımsızlık” referandumu 29 Şubat-1 Mart 1992’de yapıldı. Bosnalı Sırpların büyük çoğunluğunun boykot ettiği referanduma katılanların yüzde 99,7’si bağımsız Bosna Hersek için “evet” dedi.

Referandumun akabinde JNA ve silahlandırdığı paramiliter Sırp kümeler, Bosna Hersek’in farklı kentlerinde taarruzlar başlattı. Aliya, tüm Bosnalıları bu akınlara karşı koymaya çağırıyor, bağımsızlık yanlıları Aliya’nın liderliğinde çetin bir çaba veriyordu.

Sırp paramiliter kümeler, bayan ve çocuklar dahil sivillere yönelik büyük katliamlar yapıyordu. Beşerler konutlarından sürülüyor, bayanlara tecavüz ediliyor, İslam’a ve Müslümanlara dair ne varsa yok ediliyor, toplama kamplarında sivillere akıl almaz azaplar yapılıyordu.

Ülkenin bağımsızlığını savunanlar, kuzeyde ve doğuda Sırplara karşı savaşırken, güneyde ve batıda ise Hırvatlarla çetin bir çaba veriyordu.

Sırp güçleri tarafından 3,5 yıl kuşatma altında tutulan başşehir Saraybosna’nın yanı sıra Prijedor, Bijelina, Zvornik, Visegrad, Srebrenitsa, Foça üzere birçok kentte büyük katliamlar, soykırımlar yaşandı.

Savaşın bilançosu ağır oldu

Dayton Barış Muahedesi ile 1995’te sona eren savaşın bilançosu çok ağır oldu. 200 bine yakın kişi hayatını kaybederken, 1 milyondan fazlası konutunu terk etmek zorunda kaldı.

Anlaşma ile Bosna Hersek iki entite (Bosna Hersek Federasyonu ve Sırp Cumhuriyeti) ile Brçko Özerk Bölgesi’ne ayrıldı. Bosna Hersek Federasyonu da 10 kantondan oluşacaktı.

Aliya, silahları sustursa da ülkeye karmaşık bir siyasi yapı getiren Dayton’a ait, “Bu adil bir barış değil fakat savaşın sürmesinden daha yeterlidir.” sözlerini kullanmıştı.

Aliya İzetbegoviç “bağımsız” Bosna Hersek’in birinci cumhurbaşkanı ve daha sonra yeni siyasi yapıda Devlet Başkanlığı Konseyinin ilk başkanı oldu.

Aliya, 19 Ekim 2003’te vefat etti

Sağlık meseleleri nedeniyle 2000 yılında Devlet Başkanlığı Kurulundaki misyonundan istifa eden Aliya, partisinin 2001’deki kongresinde de genel başkanlığa aday olmayacağını açıkladı.

Bosna Hersek halkına milletlerarası arenada tanınan, bağımsız ve hâkim bir devlet bırakan Aliya, 19 Ekim 2003’te başşehir Saraybosna’da hayatını kaybetti.

Vefatından evvel Aliya’nın son görüştüğü devlet adamı ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan oldu.

Cenazesine farklı ülkelerden 150 binden fazla kişinin katıldığı Boşnak başkan, vefatından evvel “şehitlerin ortasında mütevazi bir mezara defnedilmek istediğini” vasiyet etmesi üzerine Saraybosna’daki Kovaçi Şehitliği’ne gömüldü.

Fikir adamı kişiliğiyle de tanınan Aliya, gerisinde “Doğu ve Batı Ortasında İslam”, “İslam Deklarasyonu”, “Özgürlüğe Kaçışım”, “Tarihe Tanıklığım” ve “Köle Olmayacağız” üzere eserler bıraktı.