Alper Gezeravcı’nın Türkiye’nin uzayda başarıyla tamamladığı ilk deney: Oksijen üretimi

AA Türkiye’nin beşerli birinci uzay vazifesinde gerçekleştirilen 13 deneyden biri, Etraf Bilimleri Enstitüsü Hekim Öğretim Üyesi Berat Haznedaroğlu’nun liderliğinde hazırlanan “UzMAn” deneyi oldu. Bu deney, mikroalg tiplerinin karbondioksit yakalama performanslarını ve oksijen üretim kabiliyetlerini belirlemeyi amaçlıyordu. İlk Türk Alper Gezeravcı’nın Memleketler arası Uzay İstasyonu’ndaki (ISS) çalışmaları sırasında gerçekleştirdiği deneye ilişkin örnekler, geçen hafta dünyaya ulaştı. Boğaziçi Üniversitesi Sarıtepe Yerleşkesi’nde başlayan incelemeler sonucunda, deneyin birinci sonuçlarına nazaran, alglerin yer çekimsiz ortamda, kapalı yerlerde bulunanlardan 3 ila 5 kat daha fazla karbondioksiti oksijene dönüştürme yeteneğine sahip olduğu belirlendi. Bu bulgu, uzaydaki kapalı ortamlarda ömür dayanak sistemlerinin geliştirilmesi ve uzun müddetli uzay misyonlarında astronotların gereksinim duyduğu oksijenin sağlanması açısından büyük değer taşıyor. Berat Haznedaroğlu’nun liderliğinde yürütülen projede, TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi (TÜBİTAK MAM) ve İstanbul Medeniyet Üniversitesi’nden 8 bilim insanı vazife aldı. Deneyin düzenlenmesine TÜBİTAK Uzay Enstitüsü de dayanak sağladı. Deneyde, ikisi kutuplardan izole edilen ve biri tatlı su, biri tuzlu su ömrüne uygun olan toplamda 3 farklı mikroalg çeşidi test edildi.

Alglerin soğuk zincirde dünyaya dönüşü sağlandı
Deney süreci ve deneyin birinci sonuçlarına ait bilgi veren Haznedaroğlu,Alper Beyefendi, deneyin sonuncu gününde mikroalg cinslerini özel hazırladığımız gözetici solüsyona transfer etti ve o halleriyle birlikte korunmasını sağladı. Algler soğuk zincire alınarak dünyaya dönüşü sağlandı, örneklerimiz Boğaziçi Üniversitesi’ne geldi. dedi.

“Deneyde kullanılan 3 mikroalg tipi de düzgün performans gösterdi”
Gezeravcı’nın Milletlerarası Uzay İstasyonu’na (ISS) ulaşmasının akabinde, deneyi Avrupa Uzay Ajansı’na (ESA) ilişkin Columbus modülündeki sisteme bağlayıp çalıştırdığını tabir eden Haznedaroğlu, sonrasında yer bilgisayarıyla birlikte uydu üstünden birinci bilgileri almaya başladıklarını belirtti. Yosunları biraz daha zorlamak ve daha evvel yapılmamış bir çalışmayı ortaya koyabilmek için proje paydaşlarından TÜBİTAK MAM’daki araştırmacıların geliştirdiği bir karbondioksit zenginleştirme ünitesini de deneye eklediklerini aktaran Haznedaroğlu, deneyin birinci sonucu hakkında şunları söyledi:Biz yaklaşık milyonda 500 ünite üzere bulunan karbondioksit düzeyini daha da artırarak yaklaşık milyonda 2 bin, 2 bin 500 üniteye kadar çıkardık.

Elde ettiğimiz bilgilerde bu düzeylerdeki karbondioksitin yaklaşık 3’te 1 kadar azaldığını gözlemleyebildik. Reaktörlerimiz toplamda 30 mililitrelik küçük reaktörlerdi ve dolu sistemleriyle birlikte oksijene çevirme performansının aslında çok olduğunu söyleyebiliriz. UzMan deneyiyle birlikte hava güzelleştirmede yosunlarımızı kullanabileceğimizi kanıtlamış olduk. Yeterli ölçeklendirildiğinde orta uzunluk bir mikroalg reaktörü aslında 3 mürettebatın 1 günde tükettiği karbondioksitin tamamını oksijene çevirebilecek potansiyele sahip, çalışmalarımız bunu gösteriyor.

Uzaya gönderdikleri 3 mikroalg cinsinin de düzgün performans gösterdiğinin altını çizen Haznedaroğlu, bunları bir sonraki vazifelerde kullanabilecekleri alg cinsleri ortasına aldıklarını kaydetti.

“Fonksiyonel besin üretimi için de algler kullanılabilir”
Şu an uzay istasyonundaki karbondioksiti oksijene çeviren sistemlerin fizikî ve mekanik sistemler olduğunu bildiren Haznedaroğlu,Eğer bunlar bozulursa, Ay, Mars vazifesi üzere kolonileşme, üs kurma üzere durumlar oluştuğunda, Dünya’dan bir kargonun ulaştırılması en az altı ay ya da bir yıla kadar sürecek. Mekanik bir sistemin bozulması bu türlü bir durumda oradaki mürettebatın hayatını tehlikeye atabilir.

O yüzden yosunların kendi kendine büyüyebilen, yenilenebilir sistemler olmaları kıymetli bir yarar. UzMAn deneyiyle bir arada hava güzelleştirmede yosunlarımızı kullanabileceğimizi kanıtlamış olduk. şeklinde konuştu. UzMAn deneyiyle aslında birden fazla gayeleri olduğuna değinen Haznedaroğlu, antioksidanları, Omega-3’leri, vitaminleri olan, bağışıklık sistemini kuvvetlendiren ve astronotların oradaki güç muhtaçlığını sağlayabilecek işlevsel besin üretimi için de alglerin kullanılabileceğini ortaya koyduklarını kaydetti.

Haznedaroğlu, kelamlarını şöyle tamamladı:Deneyin ikinci etabında, algleri metabolik olarak incelemiş olacağız ve en fazla hangi işlevsel besin eserlerinin elde edilebileceğini anlamış olacağız. Ayrıyeten hangi düzeneklerin, oksijene çevirmede, onlara daha fazla katkısı olduğunu bilimsel olarak ortaya koymuş olacağız. İnsanların muhtaçlıkları büsbütün tıpkı. Güç, besin gereksinimleri var.

Uzayda öbür deneyler için yetiştirilen bitkilerin gübre muhtaçlığı var. Bir hayvanın gereksinimi olduğunda, onlara yem olarak kullanılabiliyor. Yarın pahalı metallerin kazanılması, hidrojen üretimi üzere de çok farklı ticari uygulamalar için kullanılabileceğimize dair değerli data elde etmiş olduk.